Eczanede öksürük için bir şey sormaya gelen kişilere ilk sorumuz çoğu zaman aynıdır: "Öksürüğünüz kuru mu, yoksa balgam çıkarıyor musunuz?" Bu soru basit görünse de önemlidir. Çünkü öksürüğün türü, nedeni hakkında ipucu verir ve hangi önlemlerin daha uygun olacağını etkiler. Bu yazıda balgamlı ve kuru öksürük arasındaki farkı, balgamın renginin ne anlatıp ne anlatmadığını, evde yapılabilecekleri ve hangi belirtilerde doktora gitmeniz gerektiğini anlatıyoruz.
Öksürük Neden Olur?
Öksürük, vücudun hava yollarını korumak için kullandığı bir reflekstir. Boğazda ya da hava yollarında tahriş, salgı, toz veya duman gibi bir uyarı olduğunda beyin öksürük refleksini başlatır. Yani öksürük çoğu zaman bir hastalık değil, altta yatan bir durumun belirtisidir.
Süresine göre öksürük genellikle şöyle ayrılır:
- Akut öksürük: 3 haftadan kısa sürer; çoğu zaman soğuk algınlığı gibi bir enfeksiyona bağlıdır.
- Uzamış öksürük: 3 ile 8 hafta arası sürer; enfeksiyon sonrası hava yollarının hassas kalmasıyla görülebilir.
- Kronik öksürük: Yetişkinlerde 8 haftadan uzun sürer ve mutlaka doktor değerlendirmesi gerektirir.
Kuru Öksürük Nedir?
Kuru öksürükte balgam çıkmaz. Boğazda gıcık, kaşıntı ya da yanma hissiyle birlikte gelen, genellikle tahriş edici bir öksürüktür. Gece yatınca ya da konuşurken artabilir.
Kuru öksürüğün sık nedenleri şunlardır:
- Soğuk algınlığı ve grip sonrası dönem
- Alerji ve geniz akıntısı
- Sigara dumanı, toz ve kuru hava gibi tahriş ediciler
- Reflü
- Astım
- Bazı tansiyon ilaçları
Kuru öksürüğün nedenlerini Kuru Öksürük Neden Olur? yazımızda ayrıntılı anlattık.
Balgamlı Öksürük Nedir?
Balgamlı öksürükte (halk arasında "yaş öksürük" de denir) hava yollarındaki salgı öksürükle dışarı atılır. Göğüste ya da boğazda bir şey birikmiş hissi olur ve öksürdükten sonra kısa süreli bir rahatlama hissedilebilir.
Balgamlı öksürüğün sık nedenleri şunlardır:
- Soğuk algınlığı ve diğer üst solunum yolu enfeksiyonları
- Akut bronşit
- Geniz akıntısı (salgı boğaza akar ve öksürükle çıkarılır)
- Uzun süreli sigara kullanımı
- Zatürre gibi alt solunum yolu enfeksiyonları
- KOAH ve bronşektazi gibi kronik akciğer hastalıkları
Balgamlı öksürük, vücudun hava yollarını temizleme yoludur. Bu nedenle balgamı söken öksürüğü bastırmaya çalışmak her zaman doğru değildir; ilaç seçimini mutlaka doktorunuza ya da eczacınıza danışarak yapın.
Balgamın Rengi Ne Anlatır?
Balgamın rengine çok önem verilir, ancak renk tek başına kesin bir bilgi vermez:
- Berrak ya da beyaz: Soğuk algınlığı, alerji ya da tahrişle sık görülür.
- Sarı veya yeşil: Enfeksiyonlarda sık görülür, ancak her zaman bakteriyel bir enfeksiyon ya da antibiyotik gerektiği anlamına gelmez. Viral enfeksiyonlarda da balgam sarı-yeşil olabilir.
- Kahverengi ya da gri: Sigara içenlerde ve kirli havaya maruz kalanlarda görülebilir.
- Pembe, köpüklü ya da kanlı: Bu durumda vakit kaybetmeden bir doktora başvurmak gerekir.
Kısacası balgamın rengi bir ipucudur ama tanı koydurmaz. Ateş, nefes darlığı, öksürüğün süresi ve genel durumunuz renkten daha önemlidir. Antibiyotik kararını yalnızca doktor verir.
Evde Neler Yapılabilir?
Kuru ya da balgamlı olsun, hafif seyreden öksürükte şu önlemler rahatlatıcı olabilir:
- Bol sıvı tüketin: Su, ılık su ve bitki çayları boğazı nemli tutar; balgamın daha kolay atılmasına yardımcı olabilir.
- Ortamı nemli tutun: Özellikle kışın kalorifer havası boğazı kurutabilir. Odayı havalandırmak ve kuru havadan kaçınmak işe yarayabilir.
- Buhar soluyun: Sıcak bir duşun buharı ya da ılık buhar boğazı ve burnu rahatlatabilir. Sıcak suyla yanma riskine karşı dikkatli olun.
- Bal tüketin: Bir kaşık bal, 1 yaşından büyük çocuklarda ve yetişkinlerde boğaz gıcığını hafifletebilir. 1 yaşından küçük bebeklere bal verilmemelidir.
- Dinlenin: Vücudun toparlanması için yeterli uyku ve dinlenme önemlidir.
- Dumandan uzak durun: Sigara içiyorsanız öksürük döneminde ara vermek ve dumanlı ortamlardan uzak durmak boğazı rahatlatır.
- Başınızı biraz yüksekte tutun: Gece artan öksürükte ve geniz akıntısında yastığı biraz yükseltmek yardımcı olabilir.
Soğuk algınlığında öksürük için evde yapılabilecekleri Soğuk Algınlığında Öksürük yazımızda, boğaz spreylerinin nasıl kullanıldığını ise Boğaz Spreyi Ne İşe Yarar? yazımızda anlattık.
Eczacı notu: Öksürük şurupları ve ilaçları öksürüğün türüne göre farklı etkiler gösterir; kuru öksürük için kullanılan ürünle balgamlı öksürük için kullanılan ürün aynı değildir. Ayrıca bazı ürünler çocuklarda, gebelikte, emzirme döneminde ya da belirli hastalıklarda uygun olmayabilir. Kullanmadan önce doktorunuza ya da eczacınıza mutlaka danışın.
Ne Zaman Doktora Gitmelisiniz?
- Öksürük 3 haftadan uzun sürüyorsa
- Kanlı, pembe ya da köpüklü balgam çıkıyorsa
- Nefes darlığı, hırıltı ya da göğüs ağrısı varsa
- Yüksek ateş 3 günden uzun sürüyorsa ya da ateş geçip tekrar yükseliyorsa
- Açıklanamayan kilo kaybı, gece terlemesi veya aşırı halsizlik varsa
- Boyunda ya da koltuk altında şişlik fark ettiyseniz
- Astım, KOAH, kalp hastalığı gibi kronik bir hastalığınız varsa ya da bağışıklığınız zayıfsa
- Öksürük 65 yaş üstü bir kişide, gebede ya da küçük bir çocukta ciddi seyrediyorsa
Ani ve şiddetli nefes darlığı, dudaklarda morarma, konuşamayacak kadar nefessiz kalma ya da bol miktarda kan tükürme gibi durumlarda vakit kaybetmeden 112'yi arayın.
Sık Sorulan Sorular
Kuru öksürük balgamlı öksürüğe dönüşür mü?
Evet, olabilir. Örneğin soğuk algınlığı kuru bir öksürükle başlayıp birkaç gün içinde balgamlı hale gelebilir. Tersi de olabilir; enfeksiyon geçerken balgam azalır ve geriye bir süre kuru, gıcıklı bir öksürük kalabilir.
Balgamı yutmak zararlı mı?
Genellikle zararlı değildir; yutulan salgı mide asidiyle sindirilir. Ancak balgamı tükürmek, rengini ve miktarını takip etmenizi kolaylaştırır.
Gece öksürüğü neden artar?
Yatınca burundaki salgı boğazın arkasına daha kolay akar, reflü de yatar pozisyonda belirginleşebilir. Gece artan ve uykudan uyandıran öksürük astım gibi nedenlerle de ilişkili olabileceği için uzun sürüyorsa doktora danışın.
Her balgamlı öksürükte antibiyotik gerekir mi?
Hayır. Öksürüklerin büyük kısmı virüslere bağlıdır ve antibiyotik virüslere etki etmez. Antibiyotik gerekip gerekmediğine yalnızca muayene sonrası doktor karar verir.
Sonuç
Kuru öksürük çoğu zaman tahriş, alerji, reflü ya da enfeksiyon sonrası hassasiyetle ilişkilidir; balgamlı öksürük ise hava yollarındaki salgının temizlenmesini sağlar. Hafif öksürükte bol sıvı, nemli ortam, dinlenme ve dumandan uzak durmak rahatlatabilir. Öksürük 3 haftayı geçiyorsa, kanlı balgam, nefes darlığı ya da yüksek ateş varsa mutlaka bir doktora başvurun.
Bu yazı, öksürük ve boğaz sağlığı serimizin yedinci yazısıdır. Bir sonraki yazıda boğaz ağrısının ne zaman geçtiğini ve ne zaman doktora gidilmesi gerektiğini ele alacağız.
Kaynaklar
- NHS. Cough. nhs.uk
- NHS. Coughing up blood (blood in phlegm). nhs.uk
- NHS. Chest infection. nhs.uk
- Mayo Clinic. Chronic cough – Symptoms and causes. mayoclinic.org
- Irwin RS, French CL, Chang AB ve ark. Classification of Cough as a Symptom in Adults and Management Algorithms: CHEST Guideline and Expert Panel Report. Chest. 2018;153(1):196–209.
Yazar: Uzm. Ecz. Rıdvan Keşküş
Yazar HakkındaUzm. Ecz. Rıdvan Keşküş, farklı sağlık ve bakım alanlarında bilimsel temelli içerikler hazırlayan uzman eczacıdır. Yazılarında güvenilir bilgi aktarımı ve bilinçli kullanım prensiplerini esas alır.